Vadeli işlem (futures), bir varlığın ileri bir tarihte, bugünden belirlenen fiyat üzerinden alınıp satılmasını öngören standart bir sözleşmedir. Yatırımcı varlığın kendisine sahip olmadan fiyat hareketinden kazanç sağlamaya ya da mevcut varlığını fiyat riskine karşı korumaya (hedge) çalışır.
Vadeli işlem nasıl çalışır?
Vadeli işlem kontratında alıcı ve satıcı; dayanak varlığı, miktarı, fiyatı ve vade tarihini önceden kabul eder. İşlem açılırken kontratın tamamı değil yalnızca bir teminat yatırılır. Bu yüzden vadeli işlemlerde doğal bir kaldıraç etkisi vardır. Pozisyonlar her gün piyasa fiyatına göre değerlenir; kâr ve zarar teminat hesabına yansıtılır.
Türkiye’de vadeli işlem: VİOP
Borsa İstanbul bünyesindeki Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası (VİOP), Türkiye’deki organize vadeli işlem piyasasıdır. VİOP’ta BIST 30 endeksi, pay senetleri, dolar/TL, euro/TL ve altın gibi dayanak varlıklar üzerine kontratlar işlem görür. İşlemler SPK lisanslı aracı kurumlar üzerinden yapılır ve teminatlar Takasbank tarafından yönetilir.
Kripto vadeli işlemler ve sürekli (perpetual) kontratlar
Kripto piyasasında iki tür vadeli kontrat yaygındır:
- Vadeli kontratlar: Belirli bir tarihte sona erer; CME gibi düzenlenmiş borsalarda işlem gören Bitcoin vadelileri bu türdendir.
- Sürekli vadeli (perpetual) kontratlar: Vadesi yoktur, pozisyon istenildiği kadar açık tutulabilir. Fiyatın spota bağlı kalması fonlama oranı mekanizmasıyla sağlanır.
Kripto vadeli işlem hacmi çoğu zaman spot hacmin birkaç katıdır. Bu nedenle büyük fiyat hareketlerinde vadeli piyasadaki tasfiyeler belirleyici olabilir.
Vadeli işlemlerin kullanım amaçları
- Riskten korunma (hedge): Elinde altın ya da döviz bulunduran biri, düşüş riskine karşı vadeli satış pozisyonu açabilir.
- Spekülasyon: Fiyat yönüne dair beklentiyle long ya da short pozisyon açılır.
- Arbitraj: Spot ve vadeli fiyat arasındaki farklardan yararlanılır.
Riskler
Teminatla işlem yapıldığı için zarar, yatırılan teminatı hızla eritebilir. Teminat yetersiz kaldığında ek teminat istenir ya da pozisyon kapatılır. Vadeli işlemler karmaşık ürünlerdir ve deneyimsiz yatırımcılar için yüksek risk taşır.
Sık sorulan sorular
Vadeli işlemde vade sonunda ne olur?
Nakdi uzlaşmalı kontratlarda pozisyon, uzlaşma fiyatı üzerinden kapatılır ve fark hesaba yansıtılır. Fiziki teslimatlı kontratlarda dayanak varlık teslim edilir.
Vadeli fiyat neden spot fiyattan farklıdır?
Aradaki fark faiz, taşıma maliyeti ve piyasa beklentilerini yansıtır. Vade yaklaştıkça fark kapanır.
Diğer temel kavramlar için Kripto ve Borsa Sözlüğü sayfamıza göz atabilirsiniz.
Bu içerik bilgilendirme amaçlıdır, yatırım tavsiyesi niteliği taşımaz. Detaylı bilgi için Yasal Uyarı sayfamızı inceleyebilirsiniz.
İlgili Haberler
Piyasa değeri (market cap) nedir? Nasıl hesaplanır?
Kripto cüzdan nedir? Soğuk ve sıcak cüzdan farkı, güvenli kullanım
Altcoin nedir? Bitcoin dışındaki kripto paralar ve altcoin sezonu
Bitcoin ETF nedir? Spot kripto ETF’ler nasıl çalışır?
Stablecoin nedir? USDT ve USDC nasıl çalışır, riskleri neler?
Bitcoin halving nedir? Bir sonraki halving ne zaman?
